რა არის ყვითელი ცხელება
ყვითელი ცხელება ვირუსული დაავადებაა, რომელსაც კოღოები ავრცელებენ. ის აფრიკისა და სამხრეთ ამერიკის ტროპიკულ რეგიონებში გვხვდება; საქართველოში და მეზობელ ქვეყნებში ის არ არის და აქ დაინფიცირება შეუძლებელია. ამიტომ საკითხი მგზავრობამდე დგება: ბევრ ქვეყანაში შესვლისას აცრის საერთაშორისო სერტიფიკატს მოითხოვენ. დაავადებას სახელი სიყვითლის გამო ეწოდა, რომელიც ავადმყოფთა ნაწილს უვითარდება.
როგორ გადაეცემა ყვითელი ცხელება
ვირუსს დაინფიცირებული Aedes, Haemagogus და Sabethes გვარის კოღოები ავრცელებენ, რომლებიც დღისით კბენენ. ადამიანიდან ადამიანზე დაავადება პირდაპირ არ გადაეცემა. დაინფიცირების რისკი არსებობს ტყიან და სოფლის ადგილებში და ტროპიკული ქვეყნების ქალაქებში, სადაც ბევრი კოღოა. ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის (ჯანმო) შეფასებით, მსოფლიოში წელიწადში 67-დან 173 ათასამდე მძიმე შემთხვევა ფიქსირდება, უმეტესობა აფრიკაში.
ყვითელი ცხელების სიმპტომები
ინკუბაციური პერიოდი 3-6 დღეა. შემდეგ დაავადება ორ ეტაპად მიმდინარეობს:
- მწვავე ეტაპი: ცხელება, თავის ტკივილი, კუნთებისა და ზურგის ტკივილი, გულისრევა, ღებინება, სისუსტე; ჩვეულებრივ 3-4 დღეში გადის;
- ავადმყოფთა ნაწილს (დაახლოებით 15%) მოკლე გაუმჯობესების შემდეგ ტოქსიკური ეტაპი ეწყება: ისევ მაღალი ტემპერატურა, კანისა და თვალის სკლერების გაყვითლება, სისხლდენა, ღვიძლისა და თირკმელების დაზიანება, შოკი.
ბევრი ავადმყოფი მსუბუქად გადაიტანს დაავადებას, ამიტომ ყვითელ ცხელებას მალარიისგან, დენგესგან და სხვა ტროპიკული ინფექციებისგან სიმპტომებით ვერ განასხვავებთ. ნებისმიერი ცხელება მგზავრობისას ან ტროპიკებიდან დაბრუნების შემდეგ ექიმის გასინჯვას საჭიროებს.
რით არის საშიში ყვითელი ცხელება
სპეციალური წამალი არ არსებობს: მკურნალობა მხარდამჭერია (მოსვენება, სითხე, ღვიძლისა და თირკმელების კონტროლი, გართულებების მკურნალობა) სტაციონარში. ჯანმოს მონაცემებით, ტოქსიკურ ეტაპზე გადასულ ავადმყოფთა დაახლოებით ნახევარი იღუპება. სწორედ ამიტომ დაცვა აცრასა და კოღოებისგან თავის არიდებაზეა აგებული და არა მკურნალობაზე.
ყვითელი ცხელების საწინააღმდეგო აცრა
აცრა დაცვის ერთადერთი საიმედო საშუალებაა. ჯანმოს მონაცემებით, ერთი დოზა მთელი სიცოცხლისთვის საკმარისია და განმეორებითი აცრა საჭირო არ არის. დაცვა აცრილთა 80-100%-ს 10 დღეში უყალიბდება, 99%-ზე მეტს კი 30 დღეში. BigMed-ის ნუსხაში ამ აცრისთვის მითითებულია პრეპარატი Stamaril (Sanofi), ერთდოზიანი სქემით. აცრას მგზავრობამდე არაუგვიანეს 10 დღით აკეთებენ, რომ სერტიფიკატი შესვლის მომენტისთვის მოქმედი იყოს. აცრის შემდეგ საერთაშორისო სერტიფიკატი უვადოდ მოქმედებს. ყვითელი ცხელება საქართველოს გეგმურ ეროვნულ კალენდარში არ შედის: კალენდრის ბრძანება (№01-60/ნ, 2023 წლის 13 ივლისის რედაქცია) აცრას 9 თვიდან გვირჩევს მათთვის, ვინც ენდემურ რეგიონებში მიემგზავრება. სახელმწიფო იმუნიზაციის პროგრამით ვაქცინის მარაგს ინახავს და მას პირველ რიგში მათ აძლევს, ვინც სამუშაოდ მიემგზავრება იმ ქვეყნებში, სადაც აცრას მოითხოვენ, ასევე მეზღვაურებს. სად შეიძლება საქართველოში აცრის გაკეთება და საერთაშორისო სერტიფიკატის მიღება, წინასწარ დააზუსტეთ კლინიკაში ან დაავადებათა კონტროლისა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ეროვნულ ცენტრში (NCDC): ამ დოკუმენტს მხოლოდ უფლებამოსილი ცენტრები გასცემენ. აცრის ფასები საქართველოს კლინიკებში ამავე გვერდზე, ქვემოთაა მითითებული.
ვისთვის არ შეიძლება ან განსაკუთრებული სიფრთხილეა საჭირო (გადაწყვეტილებას ყოველთვის ექიმი იღებს): 9 თვემდე ბავშვებს, ორსულებს (ეპიდაფეთქებების გარდა), კვერცხის ცილაზე მძიმე ალერგიის, მძიმე იმუნოდეფიციტის ან მკერდუკანა ჯირკვლის (თიმუსის) დაავადებების მქონე ადამიანებს; სიფრთხილეა საჭირო 60 წელს გადაცილებულებისთვისაც. თუ აცრა უკუნაჩვენებია, ექიმმა შეიძლება სამედიცინო გათავისუფლების დოკუმენტი გასცეს, ამ შემთხვევაში რისკის ზონაში მოგზაურობა ექიმთან ხელახლა განიხილეთ. რომ სხვა სამგზავრო აცრები არ დაგავიწყდეთ, შეადარეთ მუცლის ტიფისა და A ჰეპატიტის პროფილაქტიკას.
როგორ დავიცვათ თავი კოღოებისგან მგზავრობისას
- ატარეთ გრძელმკლავიანი, ღია ფერის, მკვრივი ტანსაცმელი;
- გამოიყენეთ რეპელენტი კანზე და ტანსაცმელზე, ინსტრუქციის მიხედვით;
- აირჩიეთ საცხოვრებელი ფანჯრის ბადეებითა და კონდიციონერით, დაიძინეთ კოღოსაწინააღმდეგო ბადის ქვეშ;
- გაითვალისწინეთ, რომ ეს კოღოები დღისით კბენენ, განსაკუთრებით დილით და საღამოს.
როდის უნდა მიმართოთ ექიმს
- აფრიკაში ან სამხრეთ ამერიკაში მგზავრობამდე 4-6 კვირით ადრე, რომ აცრები განიხილოთ და მოასწროთ (გამგზავრებამდე სულ მცირე 10 დღით ადრე);
- ცხელება, თავის ტკივილი ან კუნთების ტკივილი მგზავრობისას ან დაბრუნებიდან 2 კვირის განმავლობაში;
- კანის ან თვალების გაყვითლება, სისხლდენა, ძლიერი სისუსტე: დაუყოვნებლივ საავადმყოფოში წადით ან გამოიძახეთ სასწრაფო დახმარება (112);
- ცუდად ყოფნა ან ალერგიული რეაქცია აცრის შემდეგ.