ტეტანუსი: სიმპტომები, ჭრილობის მოვლა და აცრა

რა არის ტეტანუსი და როგორ ინფიცირდებიან

ტეტანუსს Clostridium tetani ბაქტერია იწვევს. მისი სპორები წლობით ცოცხლობს ნიადაგში, მტვერში, ნაკელსა და ჟანგიან ნივთებზე და ორგანიზმში დაზიანებული კანით შედის: ჭრილობით, ჩხვლეტით, ნაკბენით, დამწვრობით, მოყინვით. ადამიანიდან ადამიანზე ტეტანუსი არ გადადის. განსაკუთრებით საშიშია ღრმა ჭრილობები, რომლებიც მიწითაა დაბინძურებული და სადაც ჟანგბადი ცოტაა: სწორედ იქ ღვივდება სპორები და ბაქტერია ტოქსინს გამოყოფს, რომელიც ნერვულ სისტემას აზიანებს.

პირველი ნიშნები საშუალოდ ტრავმიდან 1-2 კვირაში ჩნდება, თუმცა ზოგჯერ 3 დღეში ან 3 კვირაში. ხშირად ადამიანს პატარა ჭრილობა უკვე აღარ ახსოვს.

ტეტანუსის სიმპტომები

• საღეჭი კუნთების დაჭიმვა, რის გამოც პირის გაღება ჭირს (ტრიზმი);
• კისრის, ზურგისა და სახის კუნთების სიხისტე და ტკივილი;
• ყლაპვის გაძნელება;
• მტკივნეული კრუნჩხვები, რომლებიც შეიძლება სინათლემ, ხმაურმა ან შეხებამ გამოიწვიოს;
• სიცხე, ოფლიანობა, გახშირებული გულისცემა;
• ახალშობილებში — ძუძუზე უარი, სუსტი ტირილი და კრუნჩხვები.

დაავადება გაციებას ან მოწამვლას არ ჰგავს და მისი ამოცნობა მხოლოდ მაშინ არის ადვილი, როცა დაავადება უკვე მძიმე სტადიაშია. ამიტომ ნებისმიერი საეჭვო ჭრილობისას სიმპტომებს ნუ დაელოდებით და აცრის სტატუსი დაუყოვნებლივ შეამოწმეთ.

რატომ არის ტეტანუსი საშიში

ტოქსინი ხანგრძლივ კრუნჩხვებს იწვევს, მათ შორის სასუნთქ კუნთებშიც. შესაძლებელია კრუნჩხვისას ხერხემლის მოტეხილობა და კუნთების გაწყვეტა, სუნთქვის შეწყვეტა, გულის რიტმის დარღვევა, პნევმონია. რეანიმაციაში მკურნალობის დროსაც დაავადება მძიმეა და შეიძლება სიკვდილით დასრულდეს. გადატანილი დაავადება იმუნიტეტს არ ტოვებს და აცრა შემდეგაც საჭიროა.

დიაგნოსტიკა და მკურნალობა

ტეტანუსს სიმპტომებისა და ტრავმის ისტორიის მიხედვით ადგენენ: არ არსებობს სწრაფი ანალიზი, რომელიც დაავადებას დაადასტურებდა. მკურნალობა მხოლოდ საავადმყოფოში, ხშირად რეანიმაციაში ტარდება: ავადმყოფს უკეთებენ იმუნოგლობულინს ან ანტიტეტანურ შრატს, ჭრილობას ამუშავებენ, ნიშნავენ ანტიბიოტიკებს და კრუნჩხვების მოსახსნელ პრეპარატებს, საჭიროების შემთხვევაში კი ფილტვების ხელოვნური ვენტილაცია. გამოჯანმრთელებას კვირები სჭირდება. გეგმას ექიმი განსაზღვრავს, სახლში დახმარება შეუძლებელია.

რა უნდა გააკეთოთ ჭრილობისას

1. ჭრილობა გარეცხეთ სუფთა გამდინარე წყლითა და საპნით, მოაცილეთ თვალსაჩინო ჭუჭყი. კიდეები შეიძლება ანტისეპტიკით დაამუშაოთ.
2. ღრმა, დაბინძურებულ ჭრილობას ნუ დაფარავთ მჭიდრო ნახვევით.
3. იმავე დღეს მიმართეთ ტრავმპუნქტს ან პოლიკლინიკას, თუ ჭრილობა ღრმაა, მიწითაა დაბინძურებული, ეს ნაკბენი, დამწვრობა ან მოყინვაა, ან არ გახსოვთ, როდის გაიკეთეთ ბოლო აცრა.

საქართველოში გადაუდებელი პროფილაქტიკა მინისტრის №01-60/ნ ბრძანების №3 ცხრილით დადგენილი სქემით ტარდება: გადაწყვეტილება დამოკიდებულია ასაკზე, გაკეთებული აცრების რაოდენობასა და ბოლო აცრიდან გასულ დროზე. მაგალითად, მოზრდილს, რომელსაც აცრების სრული კურსი აქვს და ბოლო დოზა 5 წელზე ნაკლები ხნის წინ გაუკეთდა, დამატებითი დოზა, როგორც წესი, არ სჭირდება; თუ მეტი დრო გავიდა, ექიმმა შეიძლება Td შესთავაზოს. აუცრელ ადამიანებს ან მათ, ვისაც აცრების კურსი არ დაუსრულებია, შეიძლება ტეტანუსის საწინააღმდეგო იმუნოგლობულინიც ან შრატიც დასჭირდეთ. არჩევანს ექიმი აკეთებს და გადაუდებელი პროფილაქტიკის შემდეგ აცრების კურსი კალენდრის მიხედვით უნდა დასრულდეს.

ტეტანუსის საწინააღმდეგო აცრა საქართველოში

ტეტანუსის კომპონენტი შედის პროფილაქტიკური აცრების ეროვნული კალენდრის ვაქცინებში (მინისტრის №01-60/ნ ბრძანება, 2023 წლის 13 ივლისის რედაქცია):

• 2, 3 და 4 თვის ასაკში — ექვსკომპონენტიანი ვაქცინა (ჰექსა), სამი დოზა, მინიმალური ინტერვალი 4 კვირა;
• 18 თვისა და 5 წლის ასაკში — რევაქცინაცია დყატ/პ ვაქცინით;
• 14 წლის ასაკში — Td, შემდეგ Td ყოველ მე-10 წელს, 55 წლამდე.

2-დან 13 წლამდე ასაკის არავაქცინირებულ ბავშვებს დყატ/პ სამჯერ უკეთდებათ. კლინიკებში ხელმისაწვდომია Hexaxim, Infanrix hexa, Tetraxim, Adacel, Boostrix, Tetadif, Td და DT. 18 წლამდე ბავშვებს კალენდრის აცრები სახელმწიფო პროგრამით უფასოდ უტარდებათ, მოზრდილებს კი გეგმური რევაქცინაციისთვის Td ვაქცინა იმუნიზაციის სახელმწიფო პროგრამით მიეწოდებათ. კლინიკებში აცრის ფასები ამავე გვერდზე, ქვემოთაა მითითებული. ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაცია (ჯანმო) გრძელვადიანი დაცვისთვის სიცოცხლის განმავლობაში 6 დოზას გვირჩევს (3 პირველადს და 3 რევაქცინაციას). თუ არ გახსოვთ, როდის გაიკეთეთ ბოლო აცრა, ექიმს ჰკითხეთ; უფრო ხშირად სქემა გრძელდება და თავიდან არ იწყება. იგივე კომბინირებული ვაქცინები დიფთერიისგან და ყივანახველასგან იცავს.

ორსულებისთვის მნიშვნელოვანია საკუთარი სტატუსის შემოწმება: დედის აცრა ახალშობილს ნეონატალური ტეტანუსისგან იცავს. ორსულობისას აცრის საკითხებზე მიმართეთ მეან-გინეკოლოგს.

როდის უნდა მიმართოთ ექიმს სასწრაფოდ

• ღრმა, დაბინძურებული ჭრილობა, ნაკბენი ან დამწვრობა, თუ დიდი ხანია არ გაგიკეთებიათ აცრა ან თარიღი არ გახსოვთ;
• ყბის დაჭიმვა, პირის გაღების ან ყლაპვის გაძნელება, კრუნჩხვები ტრავმის შემდეგ;
• ახალშობილში კრუნჩხვები, ძუძუზე უარი და სუსტი ტირილი.

კრუნჩხვებისას ან გაძნელებული სუნთქვისას გამოიძახეთ სასწრაფო დახმარება — 112.