სარტყლისებრი ჰერპესი (ჰერპეს ზოსტერი) ჩუტყვავილას ვირუსის განმეორებითი გამოვლინებაა. ადამიანი, რომელსაც ბავშვობაში ჩუტყვავილა გადაუტანია, ვირუსს ნერვულ კვანძებში მთელი სიცოცხლის განმავლობაში ატარებს და ის ჩვეულებრივ „სძინავს“. როცა იმუნიტეტი სუსტდება, ვირუსი იღვიძებს და ნერვის გასწვრივ კანამდე აღწევს. ასე ჩნდება ტკივილი და გამონაყარი სხეულის ერთ მხარეს, ყველაზე ხშირად მკერდის გარშემო ზოლის ან „სარტყლის“ სახით. რისკი ასაკთან ერთად იზრდება, ასევე ხანგრძლივი სტრესის, მძიმე დაავადებების, აივ ინფექციის, ონკოლოგიური დაავადებებისა და იმუნიტეტის დამთრგუნველი პრეპარატების მიღებისას.
სარტყლისებრი ჰერპესის სიმპტომები
დაავადება რამდენიმე ეტაპად ვითარდება.
- წინამორბედი ნიშნები (1-5 დღე). სხეულის ერთ უბანზე ჩნდება წვა, ჩხვლეტა, კანის მომატებული მგრძნობელობა, ქავილი ან ღრმა ტკივილი, ზოგჯერ თავის ტკივილი, სისუსტე და მცირე სიცხე. გამონაყარი ჯერ არ არის, ამიტომ ტკივილი შეიძლება გულის, ფილტვების ან მუცლის ღრუს ორგანოების დაავადებაში აგერიოთ.
- გამონაყარი. შემდეგ გაწითლებულ კანზე გამჭვირვალე სითხით სავსე ბუშტუკების ჯგუფები ჩნდება. ისინი სხეულის ერთ მხარეს, როგორც წესი, ნერვის გასწვრივ მდებარეობს და შუა ხაზს არ კვეთს. რამდენიმე დღეში ბუშტუკები იმღვრევა, შრება და ქერქით იფარება. კანზე გამონაყრის ზოგადი მიზეზების შესახებ წაიკითხეთ გვერდზე გამონაყარი.
- შეხორცება. დაავადება ჩვეულებრივ ორიდან ოთხ კვირამდე გრძელდება, გამონაყრის ადგილზე ლაქები და ნაწიბურები შეიძლება დარჩეს.
გადამდებია თუ არა სარტყლისებრი ჰერპესი? თვით სარტყლისებრი ჰერპესით ავადმყოფისგან დაინფიცირება შეუძლებელია. მაგრამ ადამიანს, რომელსაც ჩუტყვავილა არ გადაუტანია და აცრილი არ არის, ბუშტუკების სითხესთან შეხებისას ჩუტყვავილით დაავადება შეუძლია. ამიტომ, სანამ ბუშტუკები ქერქით არ დაიფარება, ავადმყოფმა ორსულებთან, ახალშობილებთან, დასუსტებული იმუნიტეტის მქონე ადამიანებთან და მათთან, ვისაც ჩუტყვავილა არ გადაუტანია, ახლო კონტაქტი თავიდან უნდა აიცილოს.
რით არის სარტყლისებრი ჰერპესი საშიში
ყველაზე ხშირი გართულებაა პოსტჰერპესული ნევრალგია: გამონაყრის არეში ძლიერი ტკივილი, რომელიც კანის შეხორცების შემდეგაც კვირებსა და თვეებს გრძელდება. რაც უფრო ხანდაზმულია ადამიანი, მით მაღალია რისკი. სახეზე გამონაყარი საშიშია: თუ შუბლი, ქუთუთო, ცხვირის წვერი ან თვალის არე ზიანდება, ვირუსმა თვალი შეიძლება დააზიანოს და მხედველობის დაკარგვა გამოიწვიოს. შესაძლებელია ბუშტუკების ბაქტერიული ინფიცირება, კუნთების სისუსტე, სმენის დაქვეითება და სხვა ნევროლოგიური დარღვევები. მძიმე იმუნოდეფიციტის მქონე ადამიანებში დაავადება მძიმედ შეიძლება წარიმართოს და კანის დიდ ფართობზე გავრცელდეს.
როგორ სვამენ დიაგნოზს და მკურნალობენ სარტყლისებრ ჰერპესს
დიაგნოზს ექიმი, როგორც წესი, გამონაყრის იერისა და ნერვის გასწვრივ მისი განლაგების მიხედვით სვამს. ლაბორატორიული ტესტები საეჭვო შემთხვევებში და დასუსტებული იმუნიტეტის მქონე ადამიანებისთვის არის საჭირო. მკურნალობა ანტივირუსული პრეპარატებით ხდება (აციკლოვირი, ვალაციკლოვირი, ფამციკლოვირი): ისინი დაავადების ხანგრძლივობასა და სიმძიმეს ამცირებს. ყველაზე ეფექტურია მათი რაც შეიძლება ადრე დაწყება, გამონაყრის გაჩენიდან პირველ დღეებში, ბუშტუკების გამრავლებამდე. ტკივილის დასაცხრობად ექიმი ჩვეულებრივ და ნეიროპათიული ტკივილის საწინააღმდეგო პრეპარატებს შეარჩევს, თვალის დაზიანებისას კი ოფთალმოლოგთან გაგზავნით. დოზებსა და სქემებს მხოლოდ ექიმი განსაზღვრავს.
ვის მიმართოთ: თერაპევტს ან ოჯახის ექიმს, ინფექციონისტს, დერმატოლოგს. ხანგრძლივი ტკივილის შემთხვევაში ნევროლოგს. ბუშტუკებს ნუ გახსნით, ნუ დაადებთ ისეთ ნახვევს, რომელიც ქერქის გაშრობას უშლის, და ექიმთან კონსულტაციის გარეშე ხალხურ საშუალებებს ნუ გამოიყენებთ.
სარტყლისებრი ჰერპესის აცრა საქართველოში
სარტყლისებრი ჰერპესის საწინააღმდეგო აცრა არც საქართველოს პროფილაქტიკური აცრების ეროვნულ კალენდარში (მინისტრის №01-60/ნ ბრძანება, 2023 წლის 13 ივლისის რედაქცია) შედის და არც 2026 წლის იმუნიზაციის სახელმწიფო პროგრამაში, ამიტომ ის ფასიანია. მისი გაკეთება სურვილისამებრ კლინიკებში შეიძლება. Shingrix ვაქცინა (GSK) რეკომბინანტულია და არაცოცხალი, ის ცოცხალ ვირუსს არ შეიცავს. კურსი ორი დოზისგან შედგება, ჩვეულებრივ დაახლოებით ორი თვის ინტერვალით (დასუსტებული იმუნიტეტის მქონე ადამიანებისთვის ინტერვალი უფრო მოკლე შეიძლება იყოს). აცრის ფასები საქართველოს კლინიკებში ამავე გვერდზე ქვემოთ არის მოცემული.
ევროპის მედიკამენტების სააგენტომ (EMA) Shingrix 50 წლის და უფროსი ასაკის მოზრდილებისთვის და 18 წლის და უფროსი ასაკის იმ მოზრდილებისთვის დაამტკიცა, რომლებსაც სარტყლისებრი ჰერპესის გაზრდილი რისკი აქვთ. კლინიკური კვლევების მონაცემებით, ვაქცინა 50 წელზე უფროს ადამიანებში დაავადების რისკს დაახლოებით 97%-ით ამცირებს და პოსტჰერპესული ნევრალგიისგანაც იცავს. აცრა შეუძლიათ მათაც, ვისაც სარტყლისებრი ჰერპესი უკვე გადაუტანია, და მათაც, ვისაც არ ახსოვს, ჩუტყვავილა თუ გადაუტანია. მოგერგებათ თუ არა ვაქცინა და როდის არის უმჯობესი მისი გაკეთება, ექიმი განსაზღვრავს. გვერდითი მოვლენები ჩვეულებრივ 2-3 დღე გრძელდება: ტკივილი, სიწითლე და შეშუპება ინექციის ადგილას, სიცხე, კუნთების ტკივილი და სისუსტე.
როდის უნდა მიმართოთ ექიმს სასწრაფოდ
- გამონაყარი ან ტკივილი თვალის მახლობლად, შუბლზე, ქუთუთოზე ან ცხვირის წვერზე, მხედველობის გაუარესება, თვალის სიწითლე;
- გამონაყარი ყურთან, სმენის დაკარგვა, თავბრუსხვევა, სახის ასიმეტრია;
- გამონაყარი ერთი უბნის ფარგლებს სცილდება, ბუშტუკები სხეულის სხვადასხვა ადგილას ჩნდება;
- 50 წელზე უფროსი ხართ ან დასუსტებული იმუნიტეტი გაქვთ და ტკივილი გამონაყართან ერთად გაგიჩნდათ: ანტივირუსული მკურნალობის დაწყება პირველ დღეებშია უმჯობესი;
- ძლიერი ტკივილი, რომელსაც ჩვეულებრივი ტკივილგამაყუჩებლები ვერ ამსუბუქებს;
- სიცხე, ჩირქი, ბუშტუკების გარშემო მზარდი სიწითლე;
- ორსული ხართ, ავადმყოფთან კონტაქტი გქონდათ და ჩუტყვავილა არ გადაგიტანიათ.
მძიმე მდგომარეობისას გამოიძახეთ სასწრაფო დახმარება ნომერზე 112.
